ئه‌حمه‌د ده‌روێش (ئه‌خۆل)

نووسه‌ران و شاعیران چرای وێژه‌ی نه‌ته‌وه‌كانیانن به‌قه‌ڵه‌مه‌كانیان رابردووی نه‌ته‌وه‌كانیان دیاری ده‌كه‌ن، له‌دوای به‌ڕێ كردنی ته‌مه‌نیشیان نه‌مریی بۆ خۆیان ده‌سته‌به‌ر ده‌كه‌ن. له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ته‌ماشا بكه‌ین كورد پشكی زۆری به‌رده‌كه‌وێت له‌نووسه‌ران و شاعیران و بیرمه‌ندان كه‌ مێژوویه‌كی پرشنگداریان بۆ خۆیان نه‌خشاندووه‌، له‌نێو ئه‌و شاعیره‌ پایه‌به‌رزانه‌دا ئه‌حمه‌د ده‌روێش (ئه‌خۆلی) شاعیر ده‌كه‌ینه‌ سه‌رمه‌شقی پێنووسه‌كه‌مان.

ئه‌خۆل ناوی ته‌واوی (ئه‌حمه‌د ده‌روێش عه‌بدوڵڵه‌یه‌)و له‌ساڵی 1911 له‌شاری سلێمانی له‌گه‌ڕه‌كی ده‌رگه‌زێن له‌ناوچه‌ی سه‌رگوڵ هاتۆته‌ دنیاوه‌، نازناوی ئه‌خۆل وه‌ك مامۆستا خۆی ده‌ڵێ له‌ماڵه‌وه‌ له‌جیاتی ئه‌حمه‌د پێیان ده‌وتم (ئه‌حۆل) له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌بنه‌ماڵه‌كه‌ماندا كه‌سێك هه‌بوو نه‌یده‌توانی بڵێ ئه‌حۆل ده‌یگوت (ئه‌خۆل) ئیتر ئه‌مه‌ بووه‌ نازناوی خۆم. بنه‌ماڵه‌كه‌شی له‌ئێستادا ئه‌م نازناوه‌یان هه‌ڵگرتووه‌.

ئه‌خۆل ده‌ڵێ: پایه‌ی خوێنده‌واریم به‌داخه‌وه‌ زۆر كه‌مه‌ چونكه‌ ئه‌وكاته‌ی من گه‌یشتوومه‌ته‌ ته‌مه‌نی خوێندن پاش جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیی بوو، وه‌ گرانی و په‌شێوی له‌سلێمانیدا هه‌بوو وه‌ قوتابخانه‌ش نه‌بوو له‌لایه‌نی مامۆستایه‌كی ناوخۆیی، حوجره‌ هه‌بوو توانیم قورئانی پیرۆز بخوێنم ئینجا كه‌ له‌شكری ئینگلیز هاته‌ سلێمانی قوتابخانه‌یه‌ك به‌ناوی (نموونه‌ی سه‌عاده‌ت) كرایه‌وه‌ چوومه‌ ئه‌و قوتابخانه‌یه‌و له‌وێ مامه‌وه‌ هه‌تا پۆلی یه‌كه‌مم ته‌واو كرد، له‌سه‌رده‌می شۆڕشه‌كه‌ی خوارووی كوردستانداو به‌هۆی بۆمبارانه‌وه‌ خوێندنگه‌كه‌ نامێنێ و تا دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی شۆڕشگێڕان بۆ شاری سلێمانی و كرانه‌وه‌ی هه‌ردوو قوتابخانه‌ی (مه‌حموود)یه‌و (قادر)ی ئه‌خۆل ده‌چێته‌ قوتابخانه‌ی قادری تا پۆلی سێهه‌م ده‌خوێنێت دیسان شاری سلێمانی ده‌كه‌وێته‌ ژێر تۆپبارانی هێزه‌كانی ئینگلیزه‌وه‌و شار چۆڵ ده‌كرێ قوتابخانه‌كه‌ش داده‌خرێت. دوایی هاتنه‌وه‌ تا پۆلی پێنجه‌م له‌هه‌مان قوتابخانه‌ ته‌واو ده‌كات.

ئه‌خۆلی شاعیر له‌ساڵی 1929 له‌چاپخانه‌ی شاره‌وانی له‌شاری سلێمانی كه‌ رۆژنامه‌ی (ژین و ژیان)ی ده‌رده‌كرد، چوار ساڵا له‌و چاپخانه‌یه‌ كاری كرد هه‌تا رۆژی داخستنی، دواتر ده‌بێ به‌نووسه‌ر له‌دادگا هه‌تا ساڵی 1970 خانه‌نشین بووه‌.

ئه‌خۆلی شاعیر له‌نووسینێكیدا ده‌ڵێ: (به‌ڕاستی ئه‌و ماوه‌یه‌ی له‌چاپخانه‌ كارم ئه‌كرد زۆر خۆشحاڵ بووم ئه‌و ماوه‌یه‌ -حاجی تۆفیق- پیره‌مێردی نه‌مر هه‌رچه‌نده‌ كاربه‌ده‌ست و لێپرسراوم بوو به‌ڵام ئه‌ركی ده‌رهێنانی ئه‌و دوو رۆژنامه‌یه‌ی زۆر له‌سه‌ر شان بوو به‌تایبه‌تی هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا بوو كه‌ (په‌ندی پێشینان و رۆحی مه‌وله‌وی)و زۆر هۆنراوه‌و نووسینی تری به‌نرخی له‌رۆژنامه‌كه‌دا بڵاو ده‌كرده‌وه‌ له‌وانه‌ زۆر سوودم وه‌رده‌گرت هه‌روه‌ها له‌ناوچه‌كانی تری كوردستان و له‌عێراقیشه‌وه‌ بابه‌تی شیعری و په‌خشان ده‌هات هه‌موویم ده‌خوێنده‌وه‌ ئاستی زانستیم چووه‌ پله‌یه‌كی باڵاتره‌وه‌).

ئه‌خۆلی شاعیر دۆستایه‌تی له‌گه‌ڵ شێخانی بیاره‌ هه‌بووه‌ هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیی زۆری نزیكی له‌گه‌ڵ شاعیرانی سه‌رده‌می خۆی هه‌بووه‌ له‌وانه‌ (مه‌دهۆش) كه‌ زۆر هاوه‌ڵی بووه‌ هه‌روه‌ها فائق بێكه‌س و شێخ نوری شێخ ساڵح و شێخ سه‌لامی شاعیرو ئیبراهیم ئه‌حمه‌ودو ره‌مزی قه‌زازو عه‌لی عارف ئاغاو چه‌ندانی تر به‌مه‌ش توانیویه‌تی زیاتر بچێته‌ ناو وێژه‌و فه‌رهه‌نگی كوردییه‌وه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكرد كه‌ دواتر بابه‌ت بۆ رۆژنامه‌ی (ژین- ژیان)و گۆڤاری گه‌لاوێژ و رۆژی نوێ بنووسێ و تا ئه‌وه‌ بوو له‌ساڵی 1970 یه‌كه‌م به‌رهه‌می ئه‌خۆلی شاعیر له‌دایك بوو كه‌ دیوانه‌ شیعرێك بوو به‌ناوی (په‌یمان و شیوه‌ن(.

به‌هره‌ی شیعر نووسینی ئه‌خۆل له‌ته‌مه‌نی 20 ساڵییه‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌ ئه‌ویش به‌هۆی باری ناهه‌مواری ژیانییه‌وه‌ بووه‌ كه‌ هه‌ر له‌منداڵییه‌وه‌ بێ باوك بووه‌و باوكی له‌شه‌ڕی سه‌فه‌ربه‌رلك دا شه‌هید كراوه‌و له‌لای مامه‌كانی په‌روه‌رده‌ بووه‌. ئه‌و شعیرانه‌ی له‌ساڵانی 1930-1931-1932 دا نووسیویه‌تی شێوه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی پێوه‌ دیاره‌ ئه‌خۆل به‌ڕاستی كه‌سێكی ناسیۆنالیزم و نه‌ته‌وه‌ دۆست بووه‌ برای گه‌وره‌ی شۆڕشگێڕیی نه‌ته‌وه‌یی (نوری ئه‌حمه‌د ته‌ها)و شاعیری گه‌وره‌و كورد په‌روه‌ر كامه‌ران موكری بووه‌ ئه‌م كوڕانه‌ی له‌سه‌ر ده‌ستی خۆی له‌جێگه‌ی باوك په‌روه‌رده‌ كردووه‌ به‌رۆحێكی زۆر كوردانه‌و نیشتمان په‌روه‌رانه‌وه‌ هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ ئازاری نیشتمانه‌كه‌یدا بووه‌و ره‌نگدانه‌وه‌ی زوڵم و زۆر له‌نه‌ته‌وه‌كه‌ی به‌شیعره‌كانیه‌وه‌ دیاره‌. ئه‌خۆلی شاعیر هه‌میشه‌ براكانی به‌و گیانه‌ گۆش كردووه‌ كه‌ تۆوی نه‌ته‌وه‌یی له‌گیانیاندا بچێنن قه‌ت رێگر نه‌بووه‌ له‌به‌رده‌م كاری نهێنی و رێكخراوه‌یی كه‌ له‌پێناوی نیشتماندا به‌ئه‌نجامی بگه‌یه‌نن.

ئه‌خۆل وێڕای ئه‌وه‌ی كه‌ پله‌ی خوێنده‌واریی كه‌م بووه‌ به‌ڵام شاره‌زاییه‌كی ته‌واوی له‌زمانه‌كانی (فارسی، عه‌ره‌بی، كوردی، توركی)دا هه‌بووه‌و كه‌مێكیش ئینگلیزی زانیوه‌ ته‌نانه‌ت هه‌ندێ جاریش شیعری فارسی ئه‌گۆڕییه‌ سه‌ر زمانی كوردی یان تێكه‌ڵكێشی ده‌كرد.

ئه‌خۆلی شاعیر جگه‌ له‌نووسینی شیعری ئه‌وین، شیعری شیوه‌نیشی بۆ شاعیران و گه‌وره‌ پیاوانی كورد نووسیوه‌و زۆر به‌ئاواته‌وه‌ بووه‌ كه‌ ئاڵای كوردستان هه‌ڵكرێ و هه‌میشه‌ شه‌كاوه‌ بێ ئه‌وه‌تا له‌چوارینه‌یه‌كدا رازی دڵی ده‌رخستووه‌ كه‌ ده‌ڵێ:

له‌و شوێنه‌ی رێك كه‌وت ئاڵای كورد هه‌ڵكه‌ن

شـــــایه‌د ئه‌و جێیه‌ سه‌خت بوو ره‌قه‌ن

بێن ســـــه‌رم بـه‌رن به‌خوێناوه‌كـــــه‌م

بیخوێننه‌وه‌ جێگــای بـــۆ خـــــۆشكه‌ن

خۆ ئه‌گه‌ر چـــووبمه‌ ریزی مردووان

هه‌ڵكه‌نن گۆڕم لـــه‌گــــردی ســه‌یوان

به‌ئێسكی له‌شی پڕ لـــــه‌ژانی گـــــه‌ل

هه‌ڵكه‌نن جێگای ئاڵای كـــــــوردستان

ئه‌م هه‌سته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌خوێنی ئه‌خۆلدا گۆش ببوو كه‌ زۆر جاران تووشی كێشه‌و راوه‌دوونان و خۆشاردنه‌وه‌ی كردووه‌.

د. عیزه‌دین مسته‌فا ره‌سوڵ له‌سه‌ر به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌خۆل ده‌ڵێ: چوارینه‌كانی ئه‌خۆل نابن به‌پارچه‌یه‌كی ته‌واو، به‌ڵكو شاعیر دێت و بیرێكی خۆی له‌یه‌ك چوارینه‌دا خه‌ست ئه‌كاته‌وه‌و ده‌ری ئه‌بڕێت و بیره‌كه‌ی خۆی ته‌نیا له‌سنووری ئه‌و چوارینه‌یه‌دا جێگه‌ ئه‌كاته‌وه‌و هه‌ر چوارینه‌ له‌ڕووی بیرو ناوه‌ڕه‌ۆك و رووخساره‌وه‌ به‌شێكی ته‌واو سه‌ربه‌خۆیه‌ هه‌روه‌ك ده‌ڵێ:

له‌خوێن و خۆڵا گه‌ر بتلێمه‌وه‌

ناگریم، ناناڵم، ناكڕووزێمه‌وه‌

چاوم تاریك بێ گه‌ر له‌برسانا

له‌هیچ نامــــه‌ردێ ناپاڕێمه‌وه‌

شاعیر بیری كۆڵنه‌دان و سه‌رشۆڕنه‌كردن و پته‌وی له‌م چوار نیوه‌دێڕه‌وه‌و له‌م هاواری نه‌به‌زینه‌دا جێگه‌ كردوه‌ته‌وه‌.

هه‌روه‌ها د. عیزه‌دین مسته‌فا له‌لێكدانه‌وه‌كه‌یدا ده‌ڵێ: مه‌یدانی هه‌ست و سۆزی نیشتمانی و گیانی خوێن گه‌رمی تیژ كردن و كۆڵنه‌دان ده‌ربڕین و مه‌یدانی شیعری رۆمانتیكی و سۆزی عه‌شق و ئه‌ڤینێكی راسته‌قینه‌و هه‌ست ده‌ربڕینێكی شاعیرانه‌، هه‌ر له‌سه‌ر پێڕه‌وی پارچه‌ی (گردی سه‌یوان) بۆ ته‌واو كردنی بیری ئه‌و پارچه‌یه‌ شاعیر ده‌ڵێ:

ئه‌م خاكه‌ پاكه‌: هی تۆیه‌و هی من

تیایا ڕزیوه‌ به‌حه‌و جۆر مــــردن

ئێسك و پروسكی باوو باپیرمــان

نایده‌ین به‌فیڕۆو تاڵان بـــه‌دوژمن

ئه‌خۆل كه‌سێكی جوامێرو قسه‌ خۆش بوو، سه‌رگوزشته‌و باس و خواسی زۆر له‌لا بوو، زۆركات له‌ده‌وری كۆ ئه‌بوونه‌وه‌و گوێیان له‌قسه‌ خۆشه‌كانی ئه‌گرت.

ئه‌خۆل رۆژی 29/6/1988 دڵه‌ گه‌وره‌كه‌ی له‌لێدان كه‌وت و بۆ هه‌میشه‌ ماڵئاوایی له‌كه‌سوكارو ئه‌ده‌ب و دۆستانی كردو له‌سه‌ر وه‌سێتی خۆی له‌گردی سه‌یوان به‌خاك سپێردرا.

جه‌مال لۆلۆ